Nguyễn Tuyết
Giữa vùng quê Kinh Bắc thanh bình, thành cổ Luy Lâu vẫn âm thầm tồn tại như một chứng nhân lịch sử, lưu giữ dấu ấn của một trong những trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa quan trọng bậc nhất Việt Nam thời kỳ đầu Công nguyên.
Khi nhắc đến Bắc Ninh, nhiều người thường nghĩ ngay đến làn điệu quan họ hay những ngôi chùa cổ nổi tiếng. Tuy nhiên, vùng đất giàu truyền thống này còn sở hữu một di tích đặc biệt mang giá trị lịch sử to lớn – thành cổ Luy Lâu, nơi từng được xem là trung tâm đô thị phát triển sớm của nước ta.
Theo các thư tịch cổ và kết quả nghiên cứu khảo cổ học, Luy Lâu từng là trung tâm hành chính của quận Giao Chỉ dưới thời nhà Hán. Đồng thời, đây cũng là đầu mối kinh tế, văn hóa và tôn giáo quan trọng, nơi Phật giáo phát triển mạnh mẽ từ rất sớm và là cầu nối cho sự du nhập của chữ Hán cùng tư tưởng Nho giáo vào Việt Nam.
Dù trải qua gần 2.000 năm lịch sử với nhiều biến động, thành cổ Luy Lâu vẫn lưu giữ những dấu tích quý giá, giúp hậu thế hình dung về một đô thị cổ từng hưng thịnh của vùng Bắc Bộ.
Thành cổ Luy Lâu ở đâu?
Thành cổ Luy Lâu nằm tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, thuộc khu vực làng Lũng Khê xưa. Từ trung tâm Hà Nội, du khách chỉ mất khoảng 30 km để đến di tích này, rất thuận tiện cho những chuyến tham quan ngắn ngày.
Trong lịch sử, Luy Lâu từng là một trong những đô thị lớn và sầm uất nhất khu vực Bắc Bộ. Không chỉ là nơi đặt bộ máy cai trị của quận Giao Chỉ thời nhà Hán, đây còn là điểm giao thương quan trọng kết nối nhiều nền văn hóa trong khu vực.
Khu vực này từng tập trung nhiều công trình quy mô như thành quách, dinh thự, đền chùa và các cơ sở tín ngưỡng. Chính vì vậy, Luy Lâu được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những cái nôi hình thành đô thị cổ của Việt Nam.
Trung tâm chính trị, văn hóa và Phật giáo của Giao Chỉ xưa
Tên gọi Luy Lâu xuất hiện trong nhiều thư tịch cổ của cả Việt Nam và Trung Quốc như Tiền Hán thư, Tấn thư, Tam Quốc chí hay Thủy kinh chú. Điều này cho thấy vị thế đặc biệt của vùng đất này trong thời kỳ Bắc thuộc.
Dưới thời nhà Hán, Luy Lâu là trị sở của quận Giao Chỉ, nơi đặt trung tâm cai trị của chính quyền phong kiến phương Bắc. Tuy nhiên, vai trò của vùng đất này không chỉ dừng lại ở lĩnh vực hành chính.
Nhờ vị trí thuận lợi gần các tuyến giao thương đường thủy, Luy Lâu nhanh chóng trở thành trung tâm kinh tế phát triển sôi động. Đồng thời, nơi đây còn là điểm hội tụ và giao thoa của nhiều nền văn hóa khác nhau.
Đặc biệt, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Luy Lâu là một trong những trung tâm Phật giáo đầu tiên tại Việt Nam. Phật giáo đã được truyền bá và phát triển mạnh mẽ tại đây từ những thế kỷ đầu Công nguyên, thậm chí sớm hơn một số trung tâm Phật giáo ở Trung Quốc thời bấy giờ.
Bên cạnh đó, chữ Hán và tư tưởng Nho giáo cũng theo chân các quan lại và học giả phương Bắc du nhập vào Giao Chỉ thông qua vùng đất này. Điều đó khiến Luy Lâu trở thành địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa Việt Nam thời kỳ đầu.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử và văn hóa, thành cổ Luy Lâu đã được công nhận là Di tích Quốc gia từ năm 1964.
Những phát hiện khảo cổ làm sáng tỏ lịch sử Luy Lâu
Giá trị của thành cổ Luy Lâu từ lâu đã thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu trong và ngoài nước.
Ngay từ thời Pháp thuộc, các học giả thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ đã tiến hành khảo sát khu vực này. Năm 1937, nhiều công trình nghiên cứu khảo cổ xác định vị trí thành cổ tại làng Lũng Khê, tạo nền tảng cho các cuộc khai quật sau này.
Từ năm 1954 đến nay, hàng loạt đợt khai quật đã phát hiện nhiều nền móng kiến trúc, công trình tôn giáo, lò nung cùng số lượng lớn cổ vật có niên đại kéo dài từ thời Hán đến các triều đại sau.
Đáng chú ý, các nhà khảo cổ đã phát hiện khuôn đúc trống đồng Đông Sơn, minh chứng cho vai trò của Luy Lâu như một trung tâm thủ công nghiệp quan trọng của cư dân Việt cổ. Phát hiện này góp phần khẳng định sự phát triển mạnh mẽ của văn hóa bản địa trong thời kỳ Bắc thuộc.
Nhiều hiện vật giá trị khác cũng được tìm thấy như gạch xây dựng, ngói ống, ngói máng, đồ gốm men, đồ sành và các vật dụng bằng đất nung. Một số viên gạch còn in chữ Hán cổ, cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc xác định niên đại và bối cảnh lịch sử của di tích.
Năm 2025, các chuyên gia tiếp tục phát hiện hệ thống móng kiến trúc bằng gạch xanh xám tại khu vực tường thành phía Tây hướng ra sông Dâu. Cấu trúc tường đôi được xây dựng kiên cố với nhiều lớp gạch còn nguyên vẹn cho thấy trình độ kỹ thuật xây dựng cao của cư dân cổ.
Bên cạnh đó, các lớp đất gia cố thành, dấu tích vữa vôi và cọc tre chống lún thời Nguyễn cho thấy khu vực này liên tục được sửa chữa, sử dụng và phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau.
Dấu tích kiến trúc cổ còn lại giữa lòng Kinh Bắc
Theo các nghiên cứu, thành cổ Luy Lâu được xây dựng theo dạng hình chữ nhật với chiều dài khoảng 680 m, rộng 520 m và chu vi hơn 2 km. Tường thành cao trung bình 8 m, dày khoảng 20 m, bao quanh bởi hào nước rộng 20 m và sâu khoảng 3 m.
Bên trong thành được phân chia thành nhiều khu vực với các chức năng khác nhau như khu hành chính, cung điện, kho tàng và khu dân cư.
Dù trải qua gần hai thiên niên kỷ, một phần đáng kể quy mô thành cổ vẫn còn được bảo tồn. Hiện nay, khu vực di tích còn lại rộng hơn 132.000 m², tập trung chủ yếu ở phía Tây Nam.
Những đoạn tường đất cao từ 1–2 m vẫn hiện diện khá rõ nét, phản ánh kỹ thuật xây dựng kiên cố của người xưa. Trong khuôn viên di tích còn có nhiều công trình tín ngưỡng từ thời Lê – Nguyễn như chùa Phi Tướng, chùa Bình và đền thờ Sĩ Nhiếp.
Đặc biệt, cây cầu đá cổ có niên đại khoảng thế kỷ II vẫn được lưu giữ đến ngày nay. Đây từng là lối dẫn vào đền thờ Sĩ Nhiếp và được xem là minh chứng quý giá cho kỹ thuật xây dựng thời cổ đại.
Không gian cổ kính thu hút du khách khám phá
Một trong những điểm hấp dẫn nhất của thành cổ Luy Lâu chính là không gian thanh bình và cổ kính hiếm có.
Khác với sự nhộn nhịp của nhiều điểm du lịch nổi tiếng, nơi đây mang vẻ đẹp trầm mặc với những đoạn tường đất nhuốm màu thời gian, những mái chùa cổ nép mình dưới tán cây xanh và những con đường làng yên ả.
Dạo bước trong khu di tích, du khách như được trở về với những lớp ký ức lịch sử của vùng đất Giao Chỉ xưa. Mỗi nền móng cổ, mỗi viên gạch cũ đều kể lại câu chuyện về một thời kỳ phát triển rực rỡ của đô thị cổ Luy Lâu.
Không chỉ có giá trị lịch sử, nơi đây còn là điểm đến lý tưởng cho những người yêu nhiếp ảnh và khám phá văn hóa. Khung cảnh rêu phong, kiến trúc cổ kính cùng không gian làng quê Kinh Bắc tạo nên những góc nhìn đầy hoài niệm, hấp dẫn du khách gần xa.
theo BÁO VIỆT NAM PLUS
